Chiến dịch diệt ma túy đẫm máu có thể đẩy Philippines tham gia thảm họa - VnExpress

Hình ảnh người hoàng hậu ôm ấp xác chồng bị bắn chết trên phố phố Manila làm dư luận Philippines bàng hoàng. Ảnh: AFP

Chỉ hai bốn tuần sau khi nhậm chức, chiến dịch diệt tù nhân ma túy của Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte đã khiến hơn 1.800 người bỏ mạng. Giới phân tách nghĩ rằng hiện trạng bạo lực này có thể đẩy Philippines tham gia một "cơn say máu" không có hồi kết, doạ dọa nền móng của cả phố hội, theo NYTimes.

Chuyên gia luật Amanda Taub, giáo sư thỉnh giảng về luật quốc tế và nhân quyền tại Đại học Fordham, New York, Mỹ, kiếm được thấy đây không đơn giản là một trận chiến giữa cái tốt và cái xấu, mà bản chất thực thụ của "cơn say máu" tinh vi hơn phổ quát, trong đó chính người dân Philippines đã góp phần sản xuất bối cảnh cho làn sóng giết thịt chóc đó.

Nguồn gốc

Đông đảo nạn nhân bị bắn chết trong các cuộc đọ súng với cảnh sát và những hàng ngũ dân binh tự trang bị mà chưa hề bị chứng minh là tội lỗi trước một tòa án hợp lí. Những vụ thịt chóc kiểu này làm Liên Thích hợp Quốc bức xúc, nhưng người dân Philippines lại hết dạ ủng hộ, và uy tín của Tổng thống Duterte cũng tăng vọt.

Theo các tìm hiểu thị trấn hội học, làn sóng giết mổ chóc kiểu này thường mở đầu với một nhà nước yếu kém và dân chúng luôn có cảm giác bất an, mất niềm tin vào các thể chế nhạo của chính quyền. Trong bối cảnh đó, những ý định ngắn hạn thường đẩy người ta đến những quyết định thiếu sáng láng dẫn đến trạng thái bạo lực, và một khi nó đạt đến hạn độ đẫm máu như ở Philippines, nó hồ hết không thể chấm dứt lại.

Bà Taub nghĩ là cỗi rễ của yếu tố bắt nguồn trong khoảng quá trình cầm quyền của cựu tổng thống Benigno Aquino, người đã không thể cải thiện được hệ thống tư pháp đầy tham nhũng và thiếu hiệu quả của Philippines như những gì đã hứa hẹn khi thắng cử năm 2010. Chính quyền của ông đã phải đối mặt với một loạt bê bối can hệ tới an toàn, trong đó có vụ khủng hoảng con tin ở Manila 2010, khi cảnh sát bị chỉ trích là giận dữ chậm chạp, thấp kém khiến 8 nạn nhân thiệt mạng.

Trong mắt dân chúng, ông Aquino bị coi là một tổng thống yếu mềm, không kiên quyết đưa ra những biện pháp cần thiết để khắc phục các nhân tố của quốc gia.

"Thực tiễn là chuỗi hệ thống tư pháp, tòa án đã bị tê liệt ở Philippines", Phelim Kine, phó giám đốc chi nhánh châu Á của doanh nghiệp Giám sát Nhân quyền, đánh giá.

Theo ông Kine, những người có quyền thế ở Philippines thuận lợi "chạy án" trước hệ thống tư pháp. "Khi công chúng nghĩ rằng có những người có thể sắm chuộc được cảnh sát, họ càng tin rằng chính phủ và hệ thống tư pháp là một phần của vấn đề đó, chứ không hề là giải pháp", Kine nói.

Chính yếu tố này làm công chúng cảm thấy không được bảo kê trước tù hãm, thúc đẩy họ chuẩn bị ủng hộ các cách thức bạo lực kiểu tự phát, vốn được họ xem như giải pháp trừng trị tốt nhất để vãn hồi chơ vơ tự và tự kiểm soát an ninh mình.

Nghiên cứu tại các nước nhà Mỹ Latin như Colombia, Mexico, Guatemala của giáo sư Gema Santamaria thuộc Viện Công nghiệp Tự động Mexico và chuyên gia Jose Miguel Cruz tại Đại học Quốc tế Florida cho thấy những người thiếu niềm tin tham gia các thể chế giễu của quốc gia lại càng có khuynh hướng ủng hộ bạo lực tự phát. Trái lại, ở những nước có thể nhạo báng nhà nước mạnh, xu hướng phản đối các cuộc giết thịt người không qua xét xử rõ nét hơn.

"Người dân hướng đến bạo lực tự phát như một sự thay thế cho hệ thống tư pháp chính thống", bà Santamaria nói. Bạo lực tự phát đó biểu thị dưới rộng rãi chế độ, trong khoảng những vụ hành quyết trước đám đông ở Mexico, cho tới các đội ngũ tự vệ bán quân sự ở Colombia, nhưng bản chất của chúng đều giống nhau.

Theo chuyên gia này, dù không tin yêu tham gia cảnh sát, người địa phương các nước đó lại cổ lỗ vũ các vụ nổ súng giết mổ nghi phạm vượt quá thẩm quyền của cảnh sát, bởi họ coi sự trừng trị ngay tức thì đó hiệu quả hơn nhiều so với thứ tự lê thê của hệ thống tư pháp tham nhũng.

Theo bà Taub, nỗi bức xúc trước sự bất lực của chính phủ trong việc bảo đảm an toàn căn bản cho người dân đã khiến họ khát khao một chỉ đạo mới, có thể chấp hành những hành động quyết liệt hơn để mang đến an ninh cho đại chúng.

Những nhà chỉ đạo như ông Duterte đã nhân thức bí quyết khai thác tâm lý này của dân chúng, đề nghị ra những giải pháp ngắn hạn nhằm tiêu chí "giải quyết vấn nạn của tổ quốc". Ông Duterte đã thắng cử với lời hứa hẹn sẽ quét sạch phạm nhân ma túy ở Philippines chỉ trong 6 tháng.

Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte. Ảnh: Reuters

Hậu quả

Theo chuyên gia James Robinson, giáo sư chính sách công tại Đại học Chicago, trong xã hội kém an ninh, những chính trị gia cũ rích vũ cho cách thức bạo lực này sẽ được đại chúng ủng hộ, còn những người phản đối sẽ bị gắn mác là "yếu ớt, bất lực".

Chính yếu tố này càng làm các chỉ đạo như ông Duterte khuyến khích bạo lực tự phát phổ thông hơn, ngay cả khi tình trạng đổ máu chỉ càng khiến cho trầm trọng thêm bầu không khí bất ổn, và mục tiêu của các cuộc lùng diệt nhiều khi là người vô tội.

Chuyên gia này nghĩ là các biện pháp kiểu "mua và diệt" của ông Duterte không nhắm tới vấn đề mấu chốt bây giờ của Philippines, đó chính là cách tân thể chế nhạo để lấy lại lòng tin của người địa phương vào chuỗi hệ thống tư pháp. Có vẻ như giải pháp truy nã mua các băng đảng tù đọng và phá hủy chúng dễ dàng hơn tất cả so với cuộc cách tân chính trị đầy gai góc.

Theo bà Taub, với việc tuyên bố tàn phá hàng nghìn tội nhân trong hai tháng, ông Duterte có thể giúp người dân có cảm giác rằng tình hình đang cải thiện. Thế nhưng các vụ giết mổ chóc cồng kềnh trên phố xã sẽ lại càng gây ra tâm lý bất an trong một phòng ban dân chúng, làm cho họ phải phụ thuộc các giải pháp bạo lực hơn, và cái vòng quanh quẩn tiếp tục không bao giờ kết thúc.

"Một khi chính quyền nói rõ rằng không bạn nào bị trừng phạt vì các vụ giết người không qua xét xử, bất kỳ khách hàng nào mang súng và nỗi thù hận trong lòng cũng đều có thể trừng phạt người khác mà không thấp thỏm về hậu quả", ông Kine nói.

Dư luận lúc đó sẽ đòi hỏi phải có thêm các vụ giết thịt người nơi công cộng để đảm bảo an ninh cho họ. Chung cục, tình hình sẽ sớm vượt ra khỏi vòng giữ vững.

Chẳng hạn như ở đô thị Tagum trên đảo Mindanao, nơi chính quyền tạo động lực cảnh sát mặc thường phục và các đồng sự sát hại những người vi phạm qui định dù là ốm nhất, kể cả con trẻ, nhân danh cuộc chiến chống tù túng.

Ông Kine cho biết, sau khi chấp hành những vụ giết mổ người mà không bị trừng phạt, các biệt đội tử thần này bắt đầu quay sang chấp hành những vụ giết hại theo thích hợp đồng để kiếm tiền. Những người chống cự họ, kể cả sĩ quan cảnh sát, đều bị coi là kẻ thù và thường bị mưu sát. Thị trấn trở nên nguy hại và bất ổn hơn, nơi dân thường là những người hứng chịu hậu quả nặng năn nỉ nhất.

Một khi bạo lực biến thành dụng cụ chấp nhận được để giải quyết dị đồng, cư dân sẽ rất không dễ dàng có thể tin yêu vào bất cứ chuỗi hệ thống nào khác, bà Santamaria nhận định. Khi nhà nước tậu bí quyết vãn hồi trơ trọi tự, họ sẽ đối mặt với với đám đông không còn tin cậy vào "thượng tôn quy định", bởi họ đã từng được nhà nước tạo động lực dùng bạo lực tự phát.

Người Philippines biểu tình trước hội sở cảnh sát quốc gia phản đối các vụ thịt người không qua xét xử. Ảnh: Inquirer

Hàng thập kỷ sau khi bùng phát làn sóng bạo lực tự phát, Guatemala và Colombia tới nay vẫn chưa thể tạo lập lại được lẻ loi tự do nhà nước kiểm soát, khi các hàng ngũ dân binh bán trang bị vẫn tung hoành và có tác động nhất thiết trong nền chính trị giang sơn.

"Đây có lẽ là bài học đáng lo lắng nhất, khi khát khao được bình an của cư dân tầm thường, liên hiệp với các thể chế nhạo yếu kém và tư duy ngắn hạn, có thể đẩy nước nhà tới thảm họa càng ngày càng lớn", bà Taub thể hiện sự quan trọng.

Xem thêm: 

Trí Dũng

Tham khảo thêm: tin tong hop